Ülkemizde sıklıkla karşılaşılan sağlık sorunlarından biri olan demir eksikliği, çocuklar ve yetişkinlerde kanın oksijen taşıma kapasitesini azaltır. Uzun süre fark edilmediğinde, hem fiziksel hem de nörolojik gelişimde olumsuz etkiler görülür. Yapılan araştırmalar, özellikle yaşamın ilk yıllarında demir eksikliği nedeniyle yaşanan bozuklukların, ömür boyunca bilişsel fonksiyonları gerilettiğini göstermektedir. Bebeklerde gelişimin durması ya da gecikmesi, yürümek gibi temel hareketlerin gecikmesine neden olur.
İnsan savunma sisteminin zayıflaması, yutma güçlüğü, dikkat dağınıklığı, kalıcı öğrenme ve davranış sorunları gibi sorunlar ortaya çıkar. Aynı zamanda, demir eksikliği son çalışmalarla astım hastası çocuklarda atak sıklığını artırdığı nedeniyle önemli bir sağlık sorunu olarak öne çıkmıştır. Bu sorunlara yol açan ciddi risk faktörleri, ergenlikte rejim yapma alışkanlığı, erken doğum, düşük doğum ağırlığı, kronik kan kayıpları, enfeksiyonlar, bağırsak hastalıkları ve parazitler gibi durumları içerir. Ayrıca, toplumda yanlış bilinen bazı davranışlar, bu durumu daha da ağırlaştırabilir. Örneğin; 6 aydan sonra yeterince demir içermeyen diyetler ve yemekler sonrası çay tüketimi demir emilimini engellemektedir.
Demir Eksikliği ve Psikolojik/Tıbbi Yaklaşımlar
Çocuklarda demir eksikliği tanısı konulup tedaviye başlandıktan sonra, pekmez kullanımıyla tedavi edileceği yanılgısı yaygındır. Halbuki pekmez, demirin biyoyararlanımını düşük düzeyde artırır ve tedavi yerine geçmemelidir. Aynı zamanda, demir içeriği yüksek besinlerin tüketimi sonrası çay içilmesi, emilimi önemli ölçüde engeller. En çok yapılan yanlışlardan biri de, kemik gelişimi için aşırı miktarda inek sütü içirilmesidir. Günlük 2 bardaktan fazla sütün tüketilmesi demirin emilimini azaltır ve çocuğun tokluk hissi oluşmasını engelleyerek diğer besinleri tüketmesini zorlaştırır.
Çocuklarda Demir Eksikliği Belirtileri
Türkiye’de her 3 çocuktan birinde demir eksikliği görülmektedir. Bu durum, özellikle 6 ay-2 yaş arasındaki bebeklerde ve ergenlik döneminde daha yaygındır. Demir eksikliğinin belirgin belirtileri arasında şunlar yer alır:
- Soluk cilt rengi
- Halsizlik ve yorgunluk
- Ağızda yaralar
- Baş ağrısı ve baş dönmesi
- İştahsızlık
- Toprak, buz, kireç yeme eğilimi
- Algılama güçlüğü ve dikkat dağınıklığı
- Sinirli ve huzursuz davranışlar
- Tırnaklarda kırılma
Demir İçeren Besinler ve Beslenme Önerileri
Her çocuk, günlük olarak en azından 2-3 farklı demir zengini besin türünü tüketmelidir. Sadece fazla miktarda et yemeğin demir eksikliğini önleyeceği düşüncesi yanlıştır. Çocukların sağlıklı gelişimi için, sebze, bakliyat, et ve sakatatlar gibi çeşitli ve emilimini destekleyen besinlerin dengeli bir şekilde alınması önemlidir. Kırmızı et, dana ciğeri, tavuk, balık, yumurta sarısı, koyu yeşil yapraklı sebzeler (ıspanak, pazı), bakliyat, badem ve Antep fıstığı, zengin demir kaynaklarıdır. Bu besinlerin C vitamini ile birlikte tüketilmesi, demir emilimini artıracaktır.
Demir Takviyesi ve Dikkat Edilmesi Gerekenler
Demir eksikliği tanısı konulduktan sonra, doktor tavsiyesiyle demir şurubu tedavisi başlar ve genellikle 3-6 ay sürer. Bir ay sonunda yapılan kan testi ile hemoglobin seviyeleri takip edilir. Tedavi sürecinde, ailelerin önerilen dozlara sadık kalması oldukça önemlidir. Aksi takdirde, rastgele demir takviyesi karaciğer hasarına yol açabilir. Bu nedenle, aşırı demir alımı ve doktor önerisi olmadan demir takviyesi kullanılmamalıdır.
