Bilim insanları geçmişte Ay’a çarpan asteroidlerin güneyden geldiğini düşünüyordu. Ancak yeni elde edilen üç boyutlu harita verileri, havzanın kuzeye doğru yöneldiğini ve dolayısıyla çarpışmanın aslında kuzeyden gerçekleştiğini gösteriyor. Bu fark, Artemis astronotlarının iniş bölgesinin bulunmasında büyük öneme sahip. AY’IN İÇ KATMANLARINA AÇILAN SİRLİ PENCERE
Çarpışma sırasında fırlatılan kaya ve tozlar, yönlerine göre farklı kalınlıklarda dağılır. Çarpmanın yönüne göre bazı bölgelerde kalın bir “moloz battaniyesi” oluşurken, diğer bölgelerde derinliklerdeki malzeme yüzeye çıkar. Güncel modeller, Artemis misyonlarının hedeflediği güney kenarın, Ay’ın derin iç kısımlarından kopan malzemelerin biriktiği bölge olduğunu öne sürüyor. Bu sayede astronotlar, delmeye gerek kalmadan Ay’ın iç yapısına ait örnekleri kolayca toplayabilecek. Toplanan bu numuneler arasında, Ay’ın ilk oluşum dönemine ait magma kalıntıları da bulunabilir. Soğuyan magma okyanusunun ağır mineralleri dibe çökerken, hafif mineraller kabuk tabakalanmasını sağlar. Bazı elementler ise son ana kadar eriyik halde kalır ve “KREEP” adı verilen karışıma katılır; burada potasyum, nadir toprak elementleri ve fosfor bulunur.
Neden Ay’ın Bir Yüzü Aktif, Diğeri Sessiz?
Yıllardır bilim insanlarını şaşırtan bu asimetri, KREEP maddesinin dağılımıyla yakından ilişkili. Bu radyoaktif bileşenler, Ay’ın Dünya’ya bakan yakın yüzeyinde yoğunlaşırken, uzak yüzü ise daha kalın kabuğu ve soğuk özellikleriyle saklı kalıyor. Radyoaktif elementler ısı üretir ve bu enerji volkanik aktiviteleri tetikler; bu da yüzeyde koyu bazalt ovalarını – yani “Ay’ın yüzü”nü oluşturan ana malzemedir. Diğer taraf ise kalın kabuğu sayesinde daha sessiz ve kraterli bir görünüm sergiliyor.
Yeni araştırmalar, bu asimetrinin oluşum nedenine ışık tutuyor: Ay’ın uzak tarafında zamanla kabuk kalınlaştı ve alttaki magma okyanusunu daha ince olan yakın tarafa itilmiş durumda. South Pole-Aitken çarpması, bu dengesizliği açıkça gösteriyor. Radyoaktif toryum oranları, havzanın batı yakasında yüksek iken doğu yakasında düşük seviyelerde bulunuyor. Yani çarpma, bölgeyi zenginleştiren ve fakirleştiren alanlar arasındaki sınırı ortadan kaldırarak, bölgesel farklılıkların oluşmasına zemin hazırladı.
Artemis Görevleri İçin Büyük Bir Fırsat
Yaklaşan Artemis görevleri, bu bölgeden toplanacak örneklerle Ay’ın erken dönem yapısı ve evrimi hakkında önemli bilgiler sağlayabilir. Andrews-Hanna, “Bu kayaçlar, sadece Ay’ın iç yapısını değil, Dünya’nın jeolojik tarihini de anlamamıza katkıda bulunacak,” diyerek keşiflerin bilimsel önemi vurguluyor.
